Pa sheqer? Pa sheqer të shtuar? Apo një pretendim i pasaktë?

DATA E BOTIMIT TË ARTIKULLIT, 15.04.2023

Le ta shqyrtojmë së bashku temën e pretendimeve ushqyese për sheqerin. Vërej se legjislacioni në disa pika është i paqartë dhe i paplotë, se sektori nuk e kupton plotësisht dhe se në treg ka madje etiketime të pasakta.

Për ta vlerësuar temën, do të mbështetemi te legjislacioni ushqimor turk, legjislacioni i përgjithshëm ushqimor i BE-së, EFSA, FDA, WHO dhe Codex Alimentarius.

Pjesa 1: Pretendimi “pa sheqer”

Së pari, le të shohim dispozitën e legjislacionit ushqimor turk që përcakton se cilat ushqime mund të etiketohen si “pa sheqer” dhe “pa sheqer të shtuar”.

Kushtet për pretendimet mbi përmbajtjen e sheqernave

Sheqernat	Përmbajtje e ulët	Sasia e sheqernave në 100 g ushqim të ngurtë nuk duhet të jetë më shumë se 5 g ose sasia e sheqernave në 100 mL ushqim të lëngshëm nuk duhet të jetë më shumë se 2,5 g.
	Pa sheqer	Sasia e sheqernave në 100 g ushqim të ngurtë ose në 100 mL ushqim të lëngshëm nuk duhet të jetë më shumë se 0,5 g.
	Pa sheqer të shtuar	Ushqimi nuk duhet të përmbajë asnjë monosakarid ose disakarid apo ndonjë ushqim tjetër të shtuar për vetitë e tij ëmbëlsuese. Nëse në ushqim ka sheqerna të pranishme në mënyrë natyrore, etiketa duhet të përmbajë edhe shprehjen “PËRMBAN SHEQERNA TË PRANISHME NË MËNYRË NATYRORE”.

Shënim 1: Në këtë artikull nuk trajtojmë pretendimin për përmbajtje të ulët, sepse të kuptuarit e dispozitës “pa sheqer” na lejon të kuptojmë edhe dispozitën për përmbajtje të ulët.

Siç shihet në dispozitën e mësipërme, që një ushqim të përshkruhet dhe të etiketohet si “pa sheqer”, duhet të përmbajë jo më shumë se 0,5 % sheqerna.

Dispozita është e qartë, por për ta kuptuar duhet të shohim përkufizimin e sheqernave.

Mund të lindë pyetja: a duhet t’i konsiderojmë poliolet si sheqerna? Në fund të fundit, sorbitoli është monosakarid dhe maltitoli disakarid.

Pikërisht në këtë pikë mund të krijohet paqartësi.

Për shembull, nëse një ushqim përmban maltitol dhe ka 0,3 g sheqerna në 100 g, a mund të etiketohet si “pa sheqer”?

Për t’iu përgjigjur kësaj pyetjeje, së pari duhet të shohim përkufizimin e sheqernave.

Nisur nga kjo, një ushqim mund të etiketohet si “pa sheqer” nëse përmban jo më shumë se 0,5 g sheqerna në 100 g, pavarësisht nëse ato janë të pranishme natyrshëm apo janë shtuar gjatë procesit.

Shënim 2: Në Turqi, asnjë nga dispozitat që zbatohen për ne nuk përmban një formulim që kërkon që ushqimit përkatës të mos i jetë shtuar sheqer për të përdorur etiketimin “pa sheqer”.

Duke iu kthyer pyetjes së mësipërme, ushqimet që përmbajnë maltitol ose poliole të tjera mund të etiketohen si “pa sheqer”, për sa kohë plotësohen kushtet e këtij pretendimi.

Pjesa 2: Pa sheqer të shtuar

PJESA 1 [2.1]

Le të kalojmë te pretendimi “pa sheqer të shtuar”.

Ky pretendim duket i ndërlikuar dhe as legjislacioni nuk e ka sqaruar plotësisht.

Katër institucione — BE/EFSA, FDA, FAO/Codex Alimentarius dhe WHO — dallojnë në përkufizimet e sheqernave në këtë kontekst.

Nga këto katër institucione, FDA dhe FAO/Codex Alimentarius e trajtojnë çështjen më rreptësisht dhe e sqarojnë plotësisht.

Më poshtë jepen përmbledhje të përkufizimeve dhe udhëzimeve të këtyre katër institucioneve.

Përkufizimet dhe udhëzimet e plota të përmendura më sipër mund t’i gjeni te pjesa e referencave.

Meqë tema jonë tani është legjislacioni ushqimor turk, le ta trajtojmë çështjen sipas tij.

Dispozita përkatëse e legjislacionit ushqimor turk ka këtë formulim.

Kushtet për pretendimet mbi përmbajtjen e sheqernave

Sheqernat	Përmbajtje e ulët	Sasia e sheqernave në 100 g ushqim të ngurtë nuk duhet të jetë më shumë se 5 g ose sasia e sheqernave në 100 mL ushqim të lëngshëm nuk duhet të jetë më shumë se 2,5 g.
	Pa sheqer	Sasia e sheqernave në 100 g ushqim të ngurtë ose në 100 mL ushqim të lëngshëm nuk duhet të jetë më shumë se 0,5 g.
	Pa sheqer të shtuar	Ushqimi nuk duhet të përmbajë asnjë monosakarid ose disakarid apo ndonjë ushqim tjetër të shtuar për vetitë e tij ëmbëlsuese. Nëse në ushqim ka sheqerna të pranishme në mënyrë natyrore, etiketa duhet të përmbajë edhe shprehjen “PËRMBAN SHEQERNA TË PRANISHME NË MËNYRË NATYRORE”.

Le ta shqyrtojmë dispozitën pjesë-pjesë.

Dispozita thotë:

Ushqimi nuk duhet të përmbajë asnjë monosakarid ose disakarid apo ndonjë ushqim tjetër të shtuar për vetitë e tij ëmbëlsuese.

Le ta ndajmë fjalinë në dy pjesë pa ia ndryshuar kuptimin:

1- Ushqimi nuk duhet të përmbajë asnjë monosakarid ose disakarid.

2- Apo ndonjë ushqim tjetër të shtuar për vetitë e tij ëmbëlsuese.

Duket e qartë, apo jo? Nuk duhet të përmbajë mono- ose disakaride. A duhet të kuptojmë atëherë se ushqimi nuk duhet të përmbajë mono- ose disakaride në asnjë rrethanë? Por këtu ka një kundërthënie, sepse pjesa e dytë e dispozitës thotë:

Nëse në ushqim ka sheqerna të pranishme në mënyrë natyrore, etiketa duhet të përmbajë edhe shprehjen “PËRMBAN SHEQERNA TË PRANISHME NË MËNYRË NATYRORE”.

Prandaj pyesim veten nëse mund të ketë një problem përkthimi dhe shohim formulimin origjinal të dispozitës në legjislacionin e BE-së.

Kur shohim dispozitën origjinale, formulimet janë të qarta:

1- produkti nuk përmban mono- ose disakaride të shtuara

Pra, është e qartë se ka një problem përkthimi. Nga kjo kuptojmë se duhet të shohim nëse janë shtuar mono- ose disakaride, jo nëse ushqimi i përmban ato.

PO POLIOLET? NUK PËRMENDEN!

Le të shohim shembullin e mëposhtëm:

Imagjinoni një ushqim që përmban natyrshëm 5 % sheqerna dhe të cilit i shtohet maltitol. Si duhet të formulohet pretendimi ushqyes në këtë rast?

Meqë ushqimi përmban 5 % sheqerna, nuk mund të etiketohet si “pa sheqer”.

Meqë është shtuar maltitol, nuk do të duhej të etiketohej as si “pa sheqer të shtuar”, sepse maltitoli është disakarid dhe dispozita për këtë pretendim thotë se nuk duhen shtuar disakaride, pa pasur ndonjë formulim që përjashton poliolet.

Por a është kjo logjike?

Nëse përmbajtja e sheqernave në një ushqim është ≤ 0,5 %, pas shtimit të maltitolit mund të përdoret pretendimi “pa sheqer”, por jo “pa sheqer të shtuar”. Pa një arsyetim shkencor, kjo është kundërthënie. Prandaj, në pjesën e dytë të dispozitës përkatëse, ku përkufizohet “pa sheqer të shtuar”, duhet të shtohet përjashtimi i polioleve.

A duhet të arsyetojë kështu prodhuesi që shqyrton legjislacionin?

“Te pretendimi ‘pa sheqer të shtuar’ nuk ka informacion për përjashtimin e polioleve, por vetë emri thotë ‘pa sheqer të shtuar’, dhe meqë poliolet përjashtohen nga përkufizimi i sheqernave, mund ta përdor këtë etiketim edhe nëse produktit i shtoj një poliol.”

Dispozita ligjore duhet të jetë e qartë dhe e kuptueshme. FDA* dhe Codex Alimentarius e kanë shprehur këtë çështje qartë dhe kuptueshëm** dhe kanë thënë se përbërësit e shtuar në fjalë nuk duhet të jenë sheqerna. Meqë dispozita përkatëse e Kodit Ushqimor Turk nuk sqaron “po flas për sheqernat”, atyre që i nënshtrohen legjislacionit nuk u është e qartë si të veprojnë.

*Formulimi përkatës i FDA-së:

Shprehjet “pa sheqer të shtuar”, “pa shtim sheqeri” ose “nuk është shtuar sheqer” mund të përdoren vetëm nëse:

(i) Gjatë përpunimit ose paketimit nuk shtohet asnjë sasi sheqernash, siç përkufizohen në § 101.9(c)(6)(ii), apo ndonjë përbërës tjetër që përmban sheqerna dhe zëvendëson funksionalisht sheqernat e shtuara; dhe

(ii) Produkti nuk përmban një përbërës me sheqerna të shtuara, si reçel, pelte ose lëng i përqendruar frutash; dhe

**Formulimi përkatës i Codex Alimentarius:

(a) Ushqimit nuk i janë shtuar sheqerna të asnjë lloji (shembuj: sakarozë, glukozë, mjaltë, melasë, shurup misri etj.);

PJESA 2 [2.2]

Tani le të shohim segmentin e dytë të pjesës së parë të dispozitës.

Kushtet për pretendimet mbi përmbajtjen e sheqernave

Pa sheqer të shtuar	Ushqimi nuk duhet të përmbajë asnjë monosakarid ose disakarid apo ndonjë ushqim tjetër të shtuar për vetitë e tij ëmbëlsuese. Nëse në ushqim ka sheqerna të pranishme në mënyrë natyrore, etiketa duhet të përmbajë edhe shprehjen “PËRMBAN SHEQERNA TË PRANISHME NË MËNYRË NATYRORE”.

Ushqimi nuk duhet të përmbajë […] ndonjë ushqim tjetër të shtuar për vetitë e tij ëmbëlsuese.

Ky formulim duket i qartë dhe mund të kuptohet se ushqimit nuk duhet t’i shtohet ndonjë ushqim tjetër për vetitë e tij ëmbëlsuese.

Megjithatë, duhen ngritur pyetjet e mëposhtme:

Si do ta përcaktojë autoriteti me çfarë qëllimi është shtuar një përbërës në ushqim?

Për shembull, si duhet ta etiketojë prodhuesi produktin e tij nëse i shton mjaltë?

Nëse prodhuesi shton mjaltë për ëmbëlsim, e etiketon produktin si “pa sheqer të shtuar” dhe më pas i nënshtrohet kontrollit të autoritetit, çfarë vendimi merret?

Nëse prodhuesit i thuhet “keni përdorur mjaltë për ëmbëlsim, prandaj etiketimi ‘pa sheqer të shtuar’ është në kundërshtim me legjislacionin” dhe ai përgjigjet “jo, e përdora mjaltin si lidhës, si mbushës ose për vetitë e tij funksionale”, si do të veprojë autoriteti?

Askush nuk mund t’ia lexojë tjetrit qëllimet në mendje.

Prandaj kjo dispozitë duket e pasqaruar dhe e hapur ndaj abuzimit.

Situata në shembullin e mjaltit vlen edhe për koncentratin e lëngut të frutave dhe produkte të ngjashme që mund të shtohen si zëvendësues të sheqerit.

A ka në raftet e dyqaneve marka që e shfrytëzojnë këtë?

Më sipër përmendëm se FDA e trajton këtë çështje më rreptësisht dhe më qartë.

Nga formulimi i mëposhtëm i FDA-së shohim se produkte si mjalti konsiderohen qartësisht sheqerna.

Pra, përkufizimi i FDA-së e parandalon qartë këtë situatë të hapur ndaj abuzimit, ku teknikisht nuk është e mundur të përcaktohet shkelja.

Ashtu si FDA, edhe Codex Alimentarius e përkufizon qartë këtë çështje.